Słowo „wykwit” jest w reklamacjach elewacji nadużywane. Oznacza konkretne zjawisko: sole rozpuszczone w wodzie wędrują do powierzchni, woda odparowuje, sól krystalizuje. Taki nalot jest zwykle biały, pylący, luźno związany i rozpuszcza się na mokrym waciku. Nalot, który jest twardy, trzyma się ceramiki jak przyklejony, ma formę kuleczek albo skorupy, nie rozpuszcza się w wodzie — to prawie na pewno nie jest wykwit solny w tym sensie, a od tego, czym jest, zależy, kto odpowiada i co można zrobić.
W ostatnim roku badaliśmy naloty z dwóch elewacji z płytkami klinkierowymi w Warszawie. Na obu wyglądały podobnie: drobne, mocno związane kuleczki około milimetra, część z otworkiem, rozsiane plackami po całej ścianie po roku użytkowania, bez mycia. Wynik na jednej elewacji: węglan wapnia (kalcyt) — produkt wymywania spoiwa z zaprawy albo fugi i reakcji z CO₂ z powietrza. Na drugiej: osad niemineralny, bez pierwiastków typowych dla soli budowlanych — a więc nie wykwit, tylko coś, co osiadło na powierzchni. Z zewnątrz nie dało się ich odróżnić.
Trzy rodzaje nalotów, trzy różne rozmowy
1
Wykwity solne właściwe
Siarczany sodu, potasu, magnezu, rzadziej chlorki i azotany. Źródło: sole z zaprawy, z samej cegły, z wody gruntowej przy braku izolacji, z odladzania. Pojawiają się po pierwszej zimie i zwykle słabną w kolejnych sezonach, gdy zapas soli się wyczerpie. W większości przypadków to defekt estetyczny, nie trwałościowy — chyba że sól krystalizuje pod powierzchnią i odspaja lico.
2
Nalot węglanowy (kalcyt)
Wodorotlenek wapnia wymyty ze świeżej zaprawy albo fugi reaguje z dwutlenkiem węgla i osadza się jako twardy, nierozpuszczalny w wodzie CaCO₃. Rozpuszcza się w rozcieńczonym kwasie z pienieniem. Świadczy o intensywnym przepływie wody przez spoiny w pierwszych tygodniach: deszcz na niezabezpieczony mur, brak okapów, spoinowanie w deszczu. Usuwalny chemicznie, ale wraca, jeśli woda dalej płynie.
3
Osady niemineralne i biologiczne
Pyłki, zarodniki, glony na etapie początkowym, aerozole z sąsiednich instalacji, resztki środków do czyszczenia. Pod mikroskopem elektronowym mają morfologię inną niż kryształy, a w składzie pierwiastkowym dominuje węgiel i tlen bez Ca, S, Na, K, Cl. Reklamacja materiału jest wtedy bezprzedmiotowa.
Co można sprawdzić samemu
Mokry wacik z wodą destylowaną: jeśli nalot znika albo wacik się barwi na biało, to sól. Lupa albo zdjęcie makro w telefonie: kryształy igiełkowe i puszyste to siarczany; kuleczki i skorupy to raczej węglan albo osad. Kropla octu: pienienie wskazuje węglan. Te trzy obserwacje warto zapisać z datą i zdjęciami — po nich w większości spraw wiadomo, czy w ogóle warto zlecać badanie i które.
Kiedy nie zlecać badania
Nalot solny po pierwszej zimie na nowej elewacji z cegły, który rozpuszcza się w wodzie i słabnie po deszczu: badanie potwierdzi, że to siarczan sodu lub potasu, i nie zmieni ani odpowiedzialności, ani postępowania (poczekać, ewentualnie zmyć wodą, nie kwasem). Oszczędź te pieniądze. Zleć badanie, gdy nalot wraca po usunięciu, jest twardy, odspaja lico albo gdy spór dotyczy tego, czy winny jest materiał, czy wykonanie.
Nalot solny po pierwszej zimie na nowej elewacji z cegły, który rozpuszcza się w wodzie i słabnie po deszczu: badanie potwierdzi, że to siarczan sodu lub potasu, i nie zmieni ani odpowiedzialności, ani postępowania (poczekać, ewentualnie zmyć wodą, nie kwasem). Oszczędź te pieniądze. Zleć badanie, gdy nalot wraca po usunięciu, jest twardy, odspaja lico albo gdy spór dotyczy tego, czy winny jest materiał, czy wykonanie.
Które badanie i co daje
| Metoda | Co pokazuje | Kiedy wybrać | Próbka |
|---|---|---|---|
| XRD (dyfrakcja rentgenowska) | skład fazowy: jakie minerały i sole tworzą nalot (thenardyt, mirabilit, syngenit, kalcyt, gips, halit) | nalot krystaliczny; pytanie „jaka to sól i skąd” | zeskrobane 0,5–2 g nalotu; przy kalcycie także fragment fugi do porównania |
| SEM/EDS (mikroskopia elektronowa z mikroanalizą) | morfologia w powiększeniu do kilku tysięcy razy + skład pierwiastkowy w punkcie | nalot nietypowy, twardy, punktowy; pytanie „czy to w ogóle sól”; badanie warstw na przełomie | fragment płytki lub cegły z nalotem, 1–3 cm; nalotu nie zeskrobywać |
| FTIR | związki organiczne: żywice, oleje, środki hydrofobizujące, biocydy | nalot tłusty, lepki, po zabiegach czyszczenia lub impregnacji | zeskrobany nalot lub wymaz |
| Zawartość soli rozpuszczalnych (konduktometria, chromatografia jonowa) | ile soli i jakich jonów jest w materiale, nie tylko na powierzchni | spór o cegłę lub zaprawę jako źródło soli | wiercony proszek z materiału, kilkanaście gramów |
Sprawozdanie z takiego badania ma stały układ: co widać, czym to jest, czym nie jest, co się stało i czego na tej podstawie stwierdzić nie można. Ostatni punkt jest ważny — jedno oznaczenie XRD mówi, że nalot to kalcyt, ale nie mówi, czy woda płynęła przez fugę z powodu złego spoinowania, czy z powodu braku obróbek blacharskich. Do tego potrzebne są oględziny, i piszemy to wprost zamiast dopisywać zalecenia naprawcze, których badanie nie uzasadnia.
XRD ALBO SEM/EDS — JEDNO OZNACZENIE
sprawozdanie z interpretacją, próbka dostarczona lub pobrana przez nas w Warszawie i okolicy
sprawozdanie z interpretacją, próbka dostarczona lub pobrana przez nas w Warszawie i okolicy
750 zł
netto / oznaczenie
netto / oznaczenie
Co z tym zrobić
Wykwit solny: nie myć kwasem (rozpuszcza spoiwo i dostarcza kolejnych jonów), szczotkować na sucho, ewentualnie zmyć czystą wodą przy suchej pogodzie; usunąć źródło wody, jeśli jest (rynny, obróbki, izolacja pozioma). Nalot węglanowy: preparaty do usuwania na bazie słabych kwasów organicznych po próbie na małym polu, po ustaniu przepływu wody. Osad niemineralny: mycie i ustalenie źródła — to bywa sąsiedni komin, wentylacja kuchni gastronomicznej albo drzewa. Reklamację materiału warto składać dopiero po rozstrzygnięciu, czym nalot jest; producent klinkieru odpowie na reklamację „wykwitów” tabelą z normy, a na sprawozdanie z XRD musi odpowiedzieć merytorycznie.
Analiza nalotu — zapytanie
oferty@unilabcb.pl • +48 502 500 391
Prosimy o 2–3 zdjęcia (ogólne i zbliżenie), wynik testu wacikiem i informację o wieku elewacji. Wskażemy jedno oznaczenie, nie „pełną analizę”.
Podstawa prawna i normy
- PN-EN 771-1 — Wymagania dotyczące elementów murowych. Elementy murowe ceramiczne (zawartość aktywnych soli rozpuszczalnych — kategorie S0–S2)
- PN-EN 14411 — Płytki ceramiczne. Definicje, klasyfikacja, właściwości i znakowanie
- PN-EN 998-2 — Zaprawy murarskie; PN-EN 13888 — zaprawy do spoinowania płytek
- ASTM C67 — metody badań cegły, w tym ocena skłonności do wykwitów
- PN-EN ISO 22309 — Mikroanaliza rentgenowska EDS: analiza ilościowa
- Warunki techniczne wykonania i odbioru robót budowlanych ITB — roboty murowe i elewacyjne (wymagania dotyczące ochrony muru przed zawilgoceniem w trakcie budowy)
